{"id":34497,"date":"2010-06-10T17:31:48","date_gmt":"2010-06-10T15:31:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.visit-ulcinj.com\/blog\/?p=34497"},"modified":"2010-06-10T17:36:33","modified_gmt":"2010-06-10T15:36:33","slug":"ulqini-deshmi-e-shekujve-%e2%80%93-vendbanim-i-hershem-ilir-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.visit-ulcinj.com\/blog\/2010\/06\/10\/ulqini-deshmi-e-shekujve-%e2%80%93-vendbanim-i-hershem-ilir-1\/","title":{"rendered":"Ulqini d\u00ebshmi e shekujve \u2013 Vendbanim i hershem ilir! (1)"},"content":{"rendered":"

\"Ulqini_Vendbanim<\/a>Ulqini, \u00ebsht\u00eb nd\u00ebr vendbanimet m\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb trevave ilire. Kjo d\u00ebshmohet q\u00eb n\u00eb periudhat parahistorike. Emri i tij, me sa duket, lidhet me emrin Colcbinium (Kolkin apo Kolbin t\u00eb ardhur nga Azia) kolk\u00ebt si themeluesit e par\u00eb i Olcinium.
\nI famshmi shkrimtar Tit Livi, e p\u00ebrmend Ulqinin si Olcinium, kurse vendasit si olcinatas, q\u00eb mendohet se i p\u00ebrkasin fisit ilir t\u00eb labeat\u00ebve, q\u00eb gjendeshin rreth liqenit me t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr n\u00eb Shkodr\u00ebn e sotme. N\u00eb shekujt n\u00eb vijim, emri i qytetit t\u00eb Ulqinit ka evoluar nga lasht\u00ebsia e deri sot\u2026
\nEpoka e bronzit, ka l\u00ebn\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb pashlyeshme n\u00eb k\u00ebt\u00eb qend\u00ebr t\u00eb hershme historike. K\u00ebshtu nga zbulimet arkeologjike, q\u00eb jan\u00eb ber\u00eb n\u00eb periudha t\u00eb ndryshme nga arkeolog\u00ebt vendas dhe t\u00eb huaj, \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktuar se n\u00eb dyshemet\u00eb e dheut jan\u00eb zbuluar gjurm\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb jet\u00ebs dhe zhvillimit n\u00eb p\u00ebrputhje me koh\u00ebn, duke filluar nga tombulat dhe veglat e pun\u00ebs, q\u00eb natyrsh\u00ebm kan\u00eb p\u00ebrdorur t\u00eb par\u00ebt e k\u00ebtij vendbanimi.
\nNga ekspert\u00ebt paleohistorik, k\u00ebto gjetje arkeologjike, kan\u00eb ruajtur vijimsin\u00eb e tyre p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit adriatik ose ndryshe, b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb n\u00eb t\u00eb asht\u00ebquajturen vegla t\u00eb tipit shkodran \u2013 dalmatin.
\nTreva e pasur ilire, p\u00ebrb\u00ebn padyshim edhe bazamentin n\u00eb t\u00eb cilin \u00ebsht\u00eb zhvilluar historia mij\u00ebravje\u00e7are e k\u00ebtij qyteti t\u00eb lasht\u00eb bregdetar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb truall t\u00eb lasht\u00eb historik, jan\u00eb p\u00ebrshkruar kultura t\u00eb ndryshme civilizimesh gjat\u00eb shekujve. Gjithashtu, k\u00ebtu kan\u00eb kaluar ose q\u00ebndruar n\u00eb koh\u00ebzgjatje t\u00eb ndryshme pushtues, t\u00eb cil\u00ebt, n\u00eb nj\u00eb far\u00eb mase kan\u00eb l\u00ebn\u00eb gjurm\u00ebt e tyre t\u00eb dukshme n\u00eb l\u00ebmin e arkeologjis\u00eb, p\u00ebrshkrimet historike, emrave t\u00eb vendbanimeve, artit figurativ mural dhe tipeve t\u00eb banes\u00ebs t\u00eb ndertuar nga ana e stilit arkitektonik.
\nMes Tivarit dhe Ulqinit (Ada e Krru\u00e7it), thuhet se ka ekzistuar Ulqini i Vjet\u00ebr. Megjithat\u00eb duhet pranuar p\u00ebr hir t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs ose d\u00ebshmive historike, se k\u00ebtu nuk jan\u00eb ndeshur gjurm\u00eb jete t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb, sikurse natyrsh\u00ebm mund ti gjem\u00eb n\u00eb zon\u00ebn e K\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb Ulqinit.
\nSigurisht, k\u00ebtu ka gjurm\u00eb t\u00eb antikitetit dhe mesjeta. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb Ulqini i Vjet\u00ebr p\u00ebrmendet n\u00eb vitin 1376. Af\u00ebrsisht gjasht\u00eb shekull e gjys\u00ebm m\u00eb par\u00eb, n\u00eb qendrat e banimit, t\u00eb favorizuar nga kushtet e pozit\u00ebs gjeografike dhe kushteve t\u00eb favorshme, mendohet se \u00ebsht\u00eb zhvilluar jeta rurale, p\u00ebrmes vendbanimeve t\u00eb mesjet\u00ebs buz\u00eb brigjeve t\u00eb detit Adriatik.
\nN\u00ebse do t\u00eb shohim me kujdes edhe nd\u00ebrtesat e mesjet\u00ebs, q\u00eb i p\u00ebrkasin k\u00ebsaj treve, bie n\u00eb sy lasht\u00ebsia e k\u00ebtij qyteti n\u00eb Kalan\u00eb e Ulqinit. Bedeni ilir, i zbuluar n\u00eb shtresat e truallit n\u00eb pjes\u00ebn e sip\u00ebrme t\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebs, ka gjurm\u00eb karaktersitike t\u00eb mureve qiklopik\u00eb, nd\u00ebrtuar me blloqe t\u00eb m\u00ebdha guri t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, \u00e7ka p\u00ebrforcon edhe m\u00eb shum\u00eb bindjen e vijimsis\u00eb s\u00eb lasht\u00eb rurale t\u00eb saj.
\nNga ana e tjet\u00ebr, duke par\u00eb holl\u00ebsi ose detaje t\u00eb gjurm\u00ebve t\u00eb hershme arkeologjike, shohim se k\u00ebtu ekzistojn\u00eb blloqe guri mbi gjirin dhe Molon\u00eb e Ulqinit, q\u00eb pasqyrojn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konturet e kultur\u00ebs primitive e arkaike ose e th\u00ebn\u00eb n\u00eb gjuh\u00eb tjet\u00ebr paraqet perendin\u00eb lokale t\u00eb detit, Zotin mbrojt\u00ebs t\u00eb Ulqinit. Kjo \u00ebsht\u00eb e shprehur edhe p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit tjet\u00ebr shqiptar ose m\u00eb n\u00eb jug t\u00eb Adriatikut, p\u00ebrgjat\u00eb vij\u00ebs bregdetare, ku kan\u00eb qen\u00eb nd\u00ebrtuar qytetet e vjetra ilire, si Dyrrahu, Butrinti, Valova, dhe deri n\u00eb brigjet e lashta mesdhetare helene etj.
\nQyteti ilir i Ulqinit, ka pasur fam\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb koh\u00ebne shtetit ilir. Zbulimet arkeologjike e d\u00ebshmoj\u00eb dhe p\u00ebrforcojn\u00eb k\u00ebt\u00eb argument, gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb sundimit t\u00eb mbretit t\u00eb fundit ilir Genti n\u00eb qytetin antik t\u00eb Scoda (Shkodra).<\/p>\n

Natyrisht, duhet th\u00ebn\u00eb se qyteti i Ulqinit, ruan origjinalitetin e vet, sepse \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb p\u00ebrshtatjen sipas objekteve t\u00eb terrenit q\u00eb e rrethonte, ku, m\u00eb s\u00ebshumti bie n\u00eb sy pjesa ballore e jashtme e murit qiklopik e ngjashme kjo me nd\u00ebrtimet pergam, q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb zgjerimin e m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb qytetit n\u00eb fjal\u00eb.<\/p>\n

Lul\u00ebzimi i tregtis\u00eb dhe lundrimeve bregdetare n\u00eb k\u00ebt\u00eb trev\u00eb, kan\u00eb vijuar edhe pas p\u00ebrfundimit t\u00eb luft\u00ebs raskapit\u00ebse iliro \u2013 romake, kur dhe tjet\u00ebrsohet mbret\u00ebria e Gentit. Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe deri n\u00eb shek. XI, qyteti bregdetar, g\u00ebzonte nj\u00eb lloj pavar\u00ebsie n\u00eb form\u00eb e \u201crepublike\u201d.<\/p>\n

Qysh nga lasht\u00ebsia e sot n\u00eb brigjet e adriatikut nga bregdeti dalmat e deri n\u00eb at\u00eb jonian helen, kemi t\u00eb ruajtur si d\u00ebshmi t\u00eb historis\u00eb fragmente t\u00eb civilizimit t\u00eb hersh\u00ebm n\u00eb periudha t\u00eb caktuara historike, por q\u00eb p\u00ebr arsye t\u00eb ndryshme, ato sot gjenden t\u00eb braktisura rr\u00ebnojat e qyteteve antike. Mir\u00ebpo ato shfaqen me rr\u00ebnojat e tyre si muze natyral\u00eb ose pasaporta t\u00eb autoktonis\u00eb s\u00eb banor\u00ebve vendas, q\u00eb brez mbas brezi i ruajt\u00ebn, duke d\u00ebshmuar vijim\u00ebsin\u00eb e jet\u00ebs dhe qytet\u00ebrimit prej epok\u00ebs antike, mesjet\u00eb e deri sot. N\u00eb k\u00ebto themele parahistorike b\u00ebn pjes\u00eb edhe treva e Ulqinit.<\/p>\n

Fortifikimet antike e mesjetare q\u00eb p\u00ebrfshin\u00eb n\u00eb periudha t\u00eb ndryshme brigjet e e kaltra t\u00eb Mesdheut, mbijetuan kundrejt fenomeneve apo dukurive gjeografike q\u00eb p\u00ebrfshin\u00eb sip\u00ebrfaqen e tyre. Edhe pse her\u00eb mbas here gjat\u00eb u p\u00ebrfshi nga t\u00ebrmetet dhe l\u00ebvizjet ngrit\u00ebse e ul\u00ebse t\u00eb truallit bregdetar, erozioni g\u00ebrryes dhe v\u00ebrshimet e ujit n\u00eb brend\u00ebsi t\u00eb territoreve bregdetare, n\u00eb zona t\u00eb caktuara p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit dalmat e deri n\u00eb at\u00eb jonian helen, u ruajt\u00ebn nd\u00ebr shekujt gjurm\u00ebt e shkrimeve, themeleve t\u00eb fortifikimeve etj.<\/p>\n

Edhe pse k\u00ebto qendra t\u00eb hershme banimi u braktis\u00ebn, ato s\u00ebrisht nuk e humb\u00ebn origjin\u00ebn e tyre, emrin e qytetit q\u00eb nga antikiteti dhe mesjeta e hershme dhe e vonshme. K\u00ebshtu me ndarjen e Perandoris\u00eb Romake n\u00eb dy pjes\u00eb, ajo per\u00ebndimore me qend\u00ebr Rom\u00ebn dhe lindore me kryeqendren Konstandinapojen, Ulqini, u gjend n\u00eb provinc\u00ebn Prevalitana t\u00eb Perandoris\u00eb Lindore dhe prej shekullit IV, fillojn\u00eb t\u00eb shuhen ngadal\u00eb kultet e besimet pagane t\u00eb popullsis\u00eb dhe n\u00eb vend t\u00eb saj fillon t\u00eb p\u00ebrhapet feja e re e krisht\u00ebrimit nga vet\u00eb apostujt\u2026 nga viti 1250 derin\u00eb fund t\u00eb shek. XIV n\u00eb zon\u00ebn e kalas\u00eb s\u00eb Ulqinit gjenden disa kisha si vijim\u00ebsi e krisht\u00ebrimit t\u00eb hersh\u00ebm n\u00eb k\u00ebto treva.<\/p>\n

Qyteti i Ulqinit, p\u00ebrballoi me stoiciz\u00ebm sulmeve dhe lutrave t\u00eb shumta t\u00eb perandorit maqedon Samuilit n\u00eb shekullin IX, sulmet e mongol\u00ebve n\u00eb vitin 1242. N\u00eb qytet asokohe (1252), ka mbret\u00ebruar nipi i Nemanj\u00ebs Gjorgji. Nd\u00ebrsa n\u00eb harkun kohor 1282 \u2013 1309, ka sunduar vejusha Helena e Anzhuin\u00ebve, nd\u00ebrsa prej vitit 1281, motra e saj Maria njihet si domina Ulcinii. Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe n\u00eb vitin 1288, dy motrat Helena dhe Maria kontribuojn\u00eb n\u00eb nd\u00ebrtimin e Manastirit Fran\u00e7eskan.<\/p>\n

R\u00ebnd\u00ebsia politike, tregtare, detaris\u00eb, financiare dhe kulturore e qytetit zgjerohet dhe p\u00ebrjeton koh\u00ebn e lul\u00ebzimit t\u00eb plot\u00eb, mbas tjet\u00ebrsimit t\u00eb Rash\u00ebs, n\u00eb koh\u00ebn q\u00eb kuror\u00ebn e sundimit e mbajn\u00eb princ\u00ebrit e dinastis\u00eb s\u00eb familjes bujare Balshajve. Tashm\u00eb rruga e tregtis\u00eb ishte zgjeruar p\u00ebr vendasit jo vet\u00ebm p\u00ebrgjat\u00eb vij\u00ebs bregdetare t\u00eb Dubrovnikut, por edhe me Venedikasit, t\u00eb cil\u00ebt, kishin n\u00eb qytetin e Ulqinit edhe konsullin e tyre. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, vet\u00eb sunduesi Gjergj Stras Balsh\u00ebs (1385 \u2013 1405), p\u00ebr aft\u00ebsit\u00eb e tij ushtarake dhe administrative njihet si Princ i Ulqinit dhe kur mbyll syt\u00eb varroset n\u00eb Ulqin.<\/p>\n

Vendasit dallohen p\u00ebr llojet e ndryshme t\u00eb pun\u00ebve t\u00eb zejtaris\u00eb, duke spikatur m\u00eb s\u00eb shumti si skalit\u00ebs ose mjesht\u00ebr t\u00eb p\u00ebrpunimit artistik t\u00eb drurit dhe nd\u00ebrtimtaris\u00eb asokohe. Vet\u00eb princi Strazimiri, u interesua p\u00ebrmes nj\u00eb projekti t\u00eb b\u00ebj\u00eb nd\u00ebrtime t\u00eb reja n\u00eb qytet.<\/p>\n

K\u00ebto projekte arkitekturale, sikurse d\u00ebshmojn\u00eb burimet e shumta historike, i vijojn\u00eb me sukses edhe Ballasha III. Nga viti 1413 \u2013 1421, kemi s\u00ebrisht sundimin e dinastis\u00eb s\u00eb familjes princore Balshaj. Me vdekjen e tij, shuhet edhe sundimi i princ\u00ebrve t\u00eb mir\u00eb arb\u00ebror dhe gjurm\u00ebt e tyre i ndeshim tashm\u00eb n\u00eb toponimimet e ndryshme. M\u00eb e njohura \u00ebsht\u00eb Kulla e Balshajve, e cila gjendet n\u00eb pjes\u00ebn e sip\u00ebrme t\u00eb qytetit e rind\u00ebrtuar disa her\u00eb.<\/p>\n

Rritja dhe zgjerimi i sundimit venedikas b\u00ebhet kur pushon se ekzistuari dinastia arb\u00ebrore e Balshajve. Ulqini, tashm\u00eb bie n\u00ebn sundimit e Republik\u00ebs s\u00eb Venedikut n\u00eb vitin 1423 \u20131571. Mbas 150 vjetve, s\u00ebrisht qyteti bie n\u00ebn sundimin e pushtuesve osman\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb Turke t\u00eb Bosforit. Gjat\u00eb k\u00ebsaj kohe n\u00eb qytet, kemi n\u00eb fillim futjen e elementeve dhe ndikimit t\u00eb kultur\u00ebs latine n\u00eb fillim dhe m\u00eb pas atyre lindore aziatike osmane, gjurm\u00ebt e s\u00eb cil\u00ebs ndeshen deri n\u00eb dit\u00ebt tona.<\/p>\n

Kultura dhe urbanizimi venedikas, shprehet n\u00eb rind\u00ebrtimin e nd\u00ebrtimet e bedeneve, portave, kullave, pallateve, kishave latine e shesheve. Si klasike mund t\u00eb p\u00ebrmendet si shembull hyrja veriore e Kalas\u00eb s\u00eb Ulqinit, ku bien n\u00eb sy tullat e kuqe t\u00eb murosura. K\u00ebtu gjithashtu gjendet edhe mbishkrimi me emrin Jubani Bolani, q\u00eb mendohet se ishte restaurues e kapelan i Ulqinit dhe q\u00eb vinte nga nj\u00eb familje princore e Venedikut. Ai i p\u00ebrket periudh\u00ebs s\u00eb mesit t\u00eb shek. XV. Po ashtu e k\u00ebsaj periudhe \u00ebsht\u00eb edhe kisha e Renesanc\u00ebs q\u00eb i p\u00ebrket vitit 1510.
\nUlqinin e kan\u00eb vizituar dhe shkelur me k\u00ebmb\u00eb dhe studiuar shum\u00eb tradita dhe zakone, disa nga figurat kryesore t\u00eb bot\u00ebs kulturore, t\u00eb sfer\u00ebs ushtarake, lund\u00ebrtar, klerik\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb krishter\u00eb nga disa shtete t\u00eb Europ\u00ebs dhe m\u00eb s\u00eb shumti nga Italia.<\/p>\n

Nd\u00ebr figurat m\u00eb t\u00eb spikatura humaniste t\u00eb koh\u00ebs ishte franceskani At Marin Bi\u00e7ikemi, q\u00eb arriti t\u00eb b\u00ebhet edhe rektor i shkollave raguziane dhe m\u00eb von\u00eb sh\u00ebrbeu n\u00eb Venedik, Mantove dhe Padov\u00eb, n\u00eb t\u00eb cilin e em\u00ebruan edhe si profesor i rregullt universitar.<\/p>\n

Shembull tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb edhe kalor\u00ebsi gjerman Arnold von Harff (1496), i cili, gjat\u00eb udh\u00ebtimit t\u00eb tij ndaloi edhe n\u00eb Ulqin. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb fakt historik, na njofton studiuesi e historiani i njohur klerik fran\u00e7eskan nga Shkodra At Marin Sirdani O.F.M. (1885 \u2013 1946), p\u00ebrmes nj\u00eb shkrimi botuar n\u00eb vitin 1936 n\u00eb revist\u00ebn prestigjioze t\u00eb koh\u00ebs \u201cHylli i Drit\u00ebs\u201d (1913). Ai gjat\u00eb nj\u00eb vizite q\u00eb b\u00ebn n\u00eb Ulqin n\u00eb vitin 1904, boton p\u00ebrshtypjet e veta p\u00ebr qytetin bregdetar, n\u00eb faqet e revist\u00ebs n\u00eb fjal\u00eb, nj\u00eb nd\u00ebr me autoritativet n\u00eb trojet enike shqiptare gjat\u00eb asaj kohe.<\/p>\n

M\u00eb von\u00eb Ulqinin e vizituan udh\u00ebtar\u00ebt e shkrimtar\u00ebt francez Zheron e Zhan Taro, albanologu italian Dr. Antonio Baldacci, piktori e akademiku Paja Jovanoviq, shkrimtarja Isidora Sekuliqi, letrari kroat Petar Skoku, shkrimtari Kapllan Kallushi etj.<\/p>\n

K\u00ebtu p\u00ebrshkruhen shum\u00eb detaje t\u00eb jet\u00ebs dhe ekonomis\u00eb vendase, zhvillimi i zejtaris\u00eb, lundrimit dhe traditat shqiptare. Ajo q\u00eb spikat, \u00ebsht\u00eb se autori thekson, se vendasit nuk kan\u00eb d\u00ebshir\u00eb t\u00eb jetojn\u00eb t\u00eb sunduar nga t\u00eb huaj dhe jan\u00eb dashamir\u00ebs dhe p\u00ebrkrah\u00ebs t\u00eb p\u00ebrparimit.
\n(Vazhdon)<\/strong><\/p>\n

Nga Gjon Frani Ivezaj, historian
\n\n\t\t