Objektet fetare dhe historike Islame ne Ulqin
Në Ulqin gjatë sundimit osman (shekujt XVI e XVII), jetonin drejtuesit e administratës fetare-civile, kadinjët,dhe komandantët e garnizoneve (subashet). Kadinjtë, titullarët e gjykatorëve fetaro-civile,ushtronin drejtësinë dhe normat shoqërore nw qytet i rregullonin në bazë të ligjit të Sheriatit,librit të shenjtë, Kur anit,dhe dispozitave të tjera turke (kanunnamet). Përveç këtyre dinjitarëve të lartë osmane, në administrimin e qytetit të Ulqinit merrnin pjesë edhe funksionare të tjerë, si nëpunësit e financës (eminet), përgjegjësit e Kalasë së Ulqinit (dizdarët), arkitektet (mimaret) etj.Ndërtimi i xhamive, mesxhideve,namazgjaheve, teqeve, mektebeve dhe institucioneve bamirëse
(imareteve) në Ulqin tregojnë se feja e re po bënte përparime te mëdha. Nga pikëpamja e arkitekturës, qyteti i Ulqinit përbëhet nga dy pjesë kryesore: nga
kalaja e rrethuar me mure të larta,ku zakonisht, përveç popullsisë civile, ishin vendosur garnizonet ushtarake dhe administrative qeveritare turke, dhe nga lagjet e jashtme (varoshi), të banuara nga zejtarë, aty ndodhej edhe tregu i qytetit.Në shekullin XVII, krahas me përhapjen e shpejte te fesë Islame, të cilën e përvetësuan shqiptarët në mënyrë masive,shkolla të tilla u hapën shumë më tepër. Atëherë filluan të
ndĂ«rtoheshin me tĂ« shpejtĂ« xhamitĂ« e mektebet, qĂ« gjendeshin shumĂ« afĂ«r tyre. XhamitĂ«, si faltore fetare, kanĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« shumta dhe tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« periudhĂ«n prej shekullit XVI deri nĂ« mbarim tĂ« shekullit XVIII. NĂ« shekullin XVII filluan te ndĂ«rtoheshin nĂ« Ulqin xhamitĂ«. ShĂ«nime mbi xhaminĂ« nĂ« shekullin XVII gjejmĂ« ne âUdhĂ«pĂ«rshkrimin e Evlija Ăelebiut -udhĂ«pĂ«rshkruesi mĂ« i njohur turk nga gjysma e dytĂ« e shekullit XVII. NĂ« shkollat fillore Islame (mektekbe) mĂ«sohej leximi,shkrimi,gjuha arabe dhe mĂ«simi i fesĂ«. Shkollat Islame nĂ« tĂ« kaluarĂ«n duhet tĂ« studiohen lidhur me pĂ«rhapjen e Islamit. Mektebet,si shkolla fillestare Islame,nĂ« Ulqin kanĂ« ekzistuar, aty ku ishin xhamitĂ« apo mesxhidet.Sipas njĂ« dokumenti tĂ« shekullit XVIII, Ulqini pĂ«rshkruhet si njĂ« qytet i pajisur me njĂ« varosh shumĂ« tĂ« bukur âbellisimo borgoâ tĂ« banuar vetĂ«m nga muslimanĂ«t dhe me limanin e Valdanosit gjashtĂ« kilometra nĂ« veriperĂ«ndim, ku qĂ«ndronin anije te mĂ«dha e tĂ« vogla. NĂ« mes tĂ« qytetit tĂ« Ulqinit ishte njĂ« kullĂ« e lartĂ« katrore qĂ« shĂ«rbente mĂ« parĂ« si pikĂ« vrojtimi, mbi tĂ« cilĂ«n mĂ« vonĂ« u vendos njĂ« orĂ«. Ajo u shkatĂ«rrua ose tĂ« themi mĂ« mirĂ« u ça nĂ« dy pjesĂ« nga rrufeja nĂ« vitin 1845. NĂ« shekullin XVIII, lagjja e Pazarit, RanĂ«s,MerasĂ« dhe Meterizi, pĂ«rmenden si borgo tĂ« Ulqinit, do me thĂ«nĂ« lagje jashtĂ« qytetit. Lagjja Meteriz dhe nĂ« tĂ« Meten (Limani sot), shtrihen nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« kalasĂ«, jo larg prej Pazarit, ndĂ«rsa lagjja Qaf Lare (mĂ«halla e Re sot), Pazari dhe Totoshi gjenden nĂ« veri te kalasĂ«, kurse Rana dhe Suka nĂ« juglindje tĂ« kalasĂ«.
Me interes janë edhe datat e ndërtimit te disa xhamive të vjetra në lagjet e Ulqinit. Vendin e kishave e të kuvendeve të rrën-uara apo të adaptuara e zunë tani xhamitë dhe mesxhidet Islame,siç ka qenë kisha katolike në Kala të Ulqinit, të cilën nga viti 1510, haxhi Halil Skura e shndërroj me 1693. në xhami. Xhamia e Lamit u ndërtua në vitin 1689, xhamia Maje-Pazarit u ndërtua në vitin 1749 dhe Xhamia e Merase në vitin 1779, kurse Sahat-kulla u ndërtua në vitin 1754. Xhamia e Ranës (xhamia e Marinarëve) u ndërtua e para në Ulqin, para ardhjes së Turqeve në Ulqin do me thënë para vitit 1571. Xhamia e Pashës me hamam
është ndërtuar në vitin 1719, me meritën e Klic Aliut nga Stambolli, Xhamia Kryesore apo Xhamia e Mezgjahut u ndërtua në vitin 1728, me meritën e Sulejman Mujalit, atë të Bregut e ka ndërtuar kapiteni i detarisë Ahmet Gjyli në vitin 1783.Datat e ndërtimit të xhamive dhe ajo Sahat-kullës në lagjen Pazar, tregojnë se rreth tyre ka pasur grumbuj banesash. Zhvillimi i jetës qytetare në Ulqin,gjatë shekullit XVII duket sidomosme rritjen e numrit të banorëve.Kur flasim për qendrën e re të banuar në veri-verilindje dhe veriperëndim të kalasë, duhet të kemi parasysh dy momente, së pari rritjen e natyrshme të qytetit në troje të reja dhe se dyti,zhvendosjen e qytetit nga zona e vjetër. Procesi i natyrshëm i zgjerimit të qytetit në trojet e gjera,ne veri të kalasë, duket se filloi,me ritme të ngadalshme, ndërmjet shek. XVII-XVIII, duke u përshpejtuar nga fundi i shek.XVIII dhe sidomos në gjysmën e parë të shek. XIX. Ulqini, në këtë kohë kishte një varosh të madhrreth kalasë.Vazhdimi i procesit të islamizimit u dha shkas edhe ndasivefetare të shprehura në veçimin e lagjeve muslimane nga ato të qytetareve që ruajtën besimin e vjetër.
TĂ« dhĂ«nat e Celebiut tregojnĂ« qartĂ« pĂ«r ndĂ«rtimin e xhamive,medreseve, mejtepeve, banjave etj., tĂ« cilat bĂ«heshin tĂ« mundura nĂ« kushtet e fuqizimit ekonomik tĂ« qyteteve tĂ« Ulqinit.VeçanĂ«risht nĂ« Ulqin u krijua njĂ« aristokraci tregtare e fuqishme,sepse qyteti i Ulqinit ishte ndĂ«rmjetĂ«s i tregtisĂ« me krahinat e brendshme tĂ« vendit.Ulqini nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si qendĂ«r e fortifikuar,vazhdim i qytetit tĂ« lashtĂ« ilir. Ai ngrihet nĂ« relievin dominues me mbrojtje tĂ« mirĂ« natyrore,ose sigurohet me mure tĂ« fuqishme. Pasiguria nga lĂ«vizjet e popujve dhe mĂ« vonĂ« rreziku i pushtimit osman, e forcoi edhe mĂ« tepĂ«r pĂ«rkujdesjen pĂ«r mbrojtje.Rrjeti rrugor i dendur e njĂ«herazi tepĂ«r i larmishĂ«m, zinte fill nga hyrjet pĂ«r nĂ« qytetin e mbrojtur. Shpesh pĂ«r tĂ« fituar sipĂ«rfaqe banimi, mbi rrugĂ« ndĂ«rtoheshin qemere, pĂ«r tĂ« mbajtur mjedise tĂ« ndryshme tĂ« banesave.GjatĂ« periudhĂ«s sĂ« sundimit osman nĂ« KalanĂ« e Ulqinit u ndĂ«rtonin disa qemere siç Ă«shtĂ« ai i Pazarit tĂ« Gjytetit, qemeri Beqiragve, apo, ai i Halilit Selimages,qemeri molla Ismajl Kahramanit,qemeri i Himit Kahramanit,qemeri i Zejnelag Caces,qemeri i FushĂ«s Topit (e molla Ismajl Kahramanit), qemeri Brahimit Brahimages dhe qemeri Isuf Bakallit. PranĂ« mureve mbrojtĂ«se tĂ« KalasĂ« sĂ« Ulqinit u zhvillua Pazari, i ashtuquajturiâPazari i Gjytetitâ,
që gjallërohej nga fshatarët e zonave përreth,të cilët shisnin prodhimet e tyre.Zgjerimi i qytetit të Ulqinit jashtë mureve rrethuese po bëhej një kërkesë urdhëruese, pasi hapësira e mbrojtur kishte një kufi të caktuar. Në këto rrethana aty nga shek. XV dhe XVI, rishfaqet dukuria e lindjes së lagjeve të para jashtë rrethimit.Pranë kalasë së Ulqinit duket se ka qenë një lagje përbri mureve rrethuese.Landja e Varoshit, poshtë mureve të fuqishme të Kalasë,shënonte një moment zhvillimi cilësor në historinë e qytetit të Ulqinit, të kohës. Ai ishte preludi i lindjes dhe zhvillimit të qytetit të hapur, i cili pas pak shekujsh do të merrte parësinë,duke mbetur qyteti brenda fortifikimit.Pragu i pushtimit osman e gjeti qytetin e Kalasë së Ulqinit në një shkallë të mirë zhvillimi si qendër administrative dhe detaro-tregtare.Në vitin 1888 është bërë regjistrimi i pronave të vakëfit në territorin e Ulqinit, si dhe në rrethinën e tij. Sipas tij shihet se në Ulqin dhe në rrethinë kishte 12 prona të vakëfit, siç janë: 11 xhami (xhamia e qytetit, të Rrotlla
Xhamia e Pashës, Xhamia e Meterizit, Xhamia e Ranës (Xhamia e Marinareve), xhamia e Mezgjahut, Xhamia e Kryepazarit,xhamia e Lamit në Mehalle të Re, Xhamia e Meras, Xhamia e Bregut, Xhamia e Kullomzës,
xhamia e Zogajve, si dhe njĂ« mejtep âFejzijeâ), me 2.385 rrĂ«njĂ« ullinj, 37 rallĂ« toke dhe 17 shtĂ«pi,duke i llogaritur edhe dyqanet me 4 bahçe.Pas LuftĂ«rave Ballkanike (1912/1913) dhe LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore (1914-1918), Mali i Zi (Jugosllavia) vazhdoi me shpronĂ«simin e vakefeve dhe tĂ« pronave shqiptare. KĂ«shtu nĂ« territorin e Ulqinit, nĂ« vitin 1927, kanĂ« ekzistuar 10 prona vakefi, siç janĂ«: VakĂ«fi Kryesor, VakĂ«fi i XhamisĂ« sĂ« Meterizit, VakĂ«fi i xhamisĂ« sĂ« PashĂ«s, vakefi i xhamisĂ« sĂ« RanĂ«s (XhamisĂ« sĂ« MarinarĂ«ve),VakĂ«fi i XhamisĂ« sĂ« Kuvendit, VakĂ«fi i xhamisĂ« sĂ« MerasĂ«, VakĂ«fi i XhamisĂ« sĂ« Bregut dhe VakĂ«fi i Emine Pelinkut.NĂ« Ulqin janĂ« shkatĂ«rruar
disa xhami, pĂ«r shembull: Xhamia e MarinarĂ«ve (Xhamia e RanĂ«s)nĂ« vitin 1931 (1927), Xhamia nĂ« Meteriz, ku Ă«shtĂ« sot e ndĂ«rtuar kisha ortodokse, nĂ«n KalanĂ« e Ulqinit, pastaj Xhamia e MerasĂ« etj. Kjo flet pĂ«r njĂ« gjenocid tĂ« hapur malazias antishqiptar dhe antimusliman nĂ« viset shqiptare tĂ« Ulqinit, tĂ« aneksuar nga Mali i Zi. NĂ« lagjen e RanĂ«s gjendet njĂ« monument mbi varrin e dy vĂ«llezĂ«rve ose te babait dhe tĂ« djalit – Ludit dhe Jahjait nga familja Fani. Sipas njĂ« legjende, Ludi e Jahjai, me rastin e mbrojtjes sĂ« qytetit, qenkan vrarĂ« duke luftuar kundĂ«r venedikasve. MirĂ«po, pĂ«r kĂ«tĂ« tyrbe nuk Ă«shtĂ« gjetur ndonjĂ« dokument arkivor.NĂ« qendĂ«r tĂ« qytetit janĂ« edhe katĂ«r tyrbe: tyrbja e Murat 
Dedit, tyrbja e Pulteve, tyrbja e Maneve dhe tyrbja e Resulbegeve,nga shekulli XVIII. Qyteti i Vjetër i Ulqinit (Kalaja) është bërthama e trashëgimisë kulturore-historike të Ulqinit. Në platone e epërme të Kalasë, mbi portën veriore, gjendet kompleksi muzeal i qytetit. Aty është kisha-xhamia e shndërruar në muze,ku janë ekspozuar të gjitha gjetjet nga Qyteti i Vjetër.Vlerë të posaçme kanë postamenti antik me mbishkrimin grek kushtuar perëndeshës Artemide,një kame antike që paraqet perëndeshën Athine me helmete,dy sëpata të tipit shkodrano-dalmatin të epokës së bronzit.Në lapidariumin janë të ekspozuara kapitele jonike, pjesë të ciboriumit të Kishës së vogël të shekullit IX dhe objekte nga periudha turke. Menjëherë prapa
muzeut gjendet kulla e Balshajve,hapësira e së cilës përdoret sot për galeri. Përpara është një shesh i vogël, që dikur ishte Sheshi i Skllevërve i rrethuar me kazamatet (burgjet) e revelinit.Në hyrje është luara e revelinit kurse përballë saj muri i lartë Bolani nga koha e Venedikut.Para hyrjes në muze është një krua turk nga viti 1749. Afër gjendet edhe Muzeu Etnologjik me një koleksion shumë të pasur eksponatesh.
Dr. Maksut Xh.Haxhibrahimi
