Sva očekivanja arheologa i istoričara, kad je riječ o periodu od 6. do 14. vijeka, ostvarila su se. Ovih dana, dok ekipa crnogorskih arheologa na čelu s Mladenom Zagarčaninom iz Bara, ubrzano pokušava sklopiti mozaik svojih dvomjesečnih istraživanja, može se tek zaključiti da je lokalitet Šasa ili Svača najbitniji za izučavanje tog perioda u našoj zemlji. I da je projekat Ministarstva kulture Crne Gore nazvan „Putevi kontinuiteta”, došao u pravo vrijeme. Uz Šas, ovim je projektom obuhvaćeno još nekoliko poznatih i praktično zaboravljenih srednjovjekovnih lokaliteta: Prečista Krajinska, Martinića Gradina, Obod, Oblun, Đuteza i Žabljak Crnojevića. Posljednja istraživanja, dakle, potvrdila su da je Šas u srednjem vijeku, odnosno na vrhuncu svoje moći, bio veći grad od Kotora! Jer, sve do nedavno se smatralo da nije imao podgrađe, već da su ljudi živjeli samo u teško pristupačnoj tvrđavi iznad Šaskog jezera. „Tek sada kada smo sistemski radili i raščišćavali teren možemo nedvosmisleno izvesti taj zaključak. Grad se prostirao na velikom arealu koji je obuhvatao djelove s obje strane brda, a sama varoš površinu od pet do šest hektara. Dolje, prema Šaskom jezeru nalazio se sistem odbrambenih kula i kapija i malo pristanište za barke”, kaže Zagarčanin. Samo u tom kontekstu veličina je razumljiva istorijska činjenica da se Šas, kao i drugi srednjovjekovni gradovi u blizini (Skadar, Ulcinj ili Drivast), pominje kao opština (komuna), te da je kovao svoj metalni novac s natpisom „sovacii civitas”. Ovaj novac je od posebnog značaja, jer pokazuje kako je Šas izgledao u renesansnom stilu, sa zgradama na tri sprata, kolonadama i kulama. Ovaj je grad bio centar regije Ana e Malit koja je održavala bliske trgovačke odnose sa Skadrom, najinteresantnijim gradom srednjeg Balkana u posljednja 2,5 milenijuma.

Ono što je arheologe posebno zaintrigiralo jeste osoben način gradnje objekata koji do sada nije otkriven na drugim lokalitetima u zemlji. Takođe, potvrđuje se najvažnija osobenost Šasa kao episkopskog grada: nakon što su sondažnim istraživanjem 1985. godine utvrđeni ostaci osam srednjovjekovnih crkava, od kojih su dvije bile katedralne, sada su otkriveni obrisi još sedam hrišćanskih bogomolja. Legenda koja datira s početka 16. stoljeća govori da je grad Šas imao crkava koliko je u godini dana. „Što vrijeme, što tutnjeći osvajač, sada je 365 rana”, dodao je pjesnik. Podatak da su sve one bile ukrašene arhitektonskom dekoracijom, svjedoči o materijalnom blagostanju građana Šasa i njihovim umjetničkim afinitetima. Direktor Turističke organizacije Ulcinja Minir Karamanaga ne krije oduševljenje rezultatima najnovijih istraživanja. „I do sada smo znali da je Šas velika priča. Čitav taj predio sa Šaskim jezerom zaista je jedinstven u svakom pogledu. Nakon gotovo šest stoljeća možemo zaključiti da su ljudi tu živjeli punim plućima i stvarali istoriju, a mi, na početku trećeg milenijuma, moramo to na pravi način otkriti, valorizovati i predstaviti domaćoj javnosti i turistima”, dodaje on. Već godinama lokalne nevladine organizacije pokušavaju nizom kulturnih manifestacija, koje se tokom proljeća i ljeta organizuju u ostacima ostataka šaske tvrđave, vratiti život ovom prostoru. Ali, sve donedavno taj za njih sveti prostor, na desetak kilometara od mora, prekrivali su tek nemar, kamenjar i šipražje. Sada više niko nema nikakve sumnje da je Šas ili Svač najatraktivniji mrtvi grad na jadranskoj obali, neiscrpno vrelo za arheologe i istoričare i svjedok milenijumskog kontinuiteta života i velikih civilizacija na ovom području.

Prožimanje civilizacija

Naučnici se slažu da je srednjovjekovni Šas nastao na temelju ilirske gradine, da je teško stradao u zemljotresu 518. godine, te da je nedugo nakon toga počeo proces njegove obnove. Arheolozi su nedavno otkrili ranovizantijski objekat s početka 6. vijeka s ukopanim grobnicama i velikom količinom materijala iz tog perioda. Isto tako, značajno je prožimanje romejske, vizantijske i slovenske keramike, što govori o suživotu velikih civilizacija na tom prostoru od 6. do 10. stoljeća. Kao episkopski grad Šas se prvi put pominje u buli pape Aleksandra II iz 1067. godine. Horde Mongola su ga u svom strašnom jurišu 1242. sravnile sa zemljom, a nekoliko decenija kasnije obnovila ga je kraljica Jelena. No, početkom 15. vijeka grad je desetkovan glađu i siromaštvom koji su bili posljedica dugogodišnjih sukoba Balše III s Venecijom, pa se u arhivskim dokumentima iz 1470. čuvena komuna Suacium pominje tek kao selo. Devet godina kasnije Šas osvajaju Osmanlije i njime vladaju do 1912. godine.
Mustafa CANKA
Izvor: MONITOR