Nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, komu – nistët me qëllim të ndaljes së kryengritjes  gjithëpopullore që pritej të ndodhte në  Kosovë, për tu shkëputur nga Jugosllavia,  menjëherë, vendosen atje administratën  ushtarake dhe mobilizuan me forcë re – grutë kosovarë që më parë kishin qenë  atdhetarë të Shaban Polluzhës , për t’iu  bashkangjitur, siç u thanë atëherë Ar – matës së Katërt në Istrën Sllovene që ishte  e pushtuar. Rekrutët, marshimin e nisën  nga Prizreni për të kaluar më pas nëpër  Shqipëri deri në portin e Tivarit, prej atje,  pritej që me anije duhej të shkonin deri  në front… Gjatë rrugës për në Istra, pasi  kishin arritur në qytetin e Tivarit , të  gjithë rekrutët i masakruan në oborrin e  ndërteses së monopolit të duhanit, të Ti – varit, pjestarët e Brigadës së Dhjetë Sulm – uese Malazeze. E gjithë kjo ishte bërë me  paramendim…, vrasja ishte e tmerrshme,  dhe vazhdoi edhe pas ekzekutimit te të  mbijetuarve. Për të sjellë këtu, anatemën  e ngjarjes, të asaj për të cilën pak flitet nga  ne shqiptarët, po shkëpusim , atë që shk – ruan publicisti malazez Želko Millovć. Ai  duke folë për rastin shprehej: “Ka pasurTi – varas, të cilët në mënyrë aktive kanë mar – rë pjesë në krim, por ka pasur në mesin e  tyre që njerëzit e pa fat i kanë fshehur në  shtëpitë e veta dhe në mullarët e sanës…  Këtyre personave, familjarët e të shpëtu – arve me dekada iu kanë bërë vizita. Por  në masakër morën pjesë edhe 10 tra shq – iptarë nga Ulqini, të cilët ishin luftëtarë të  Brigadëe së Dhjetë…”?!!! Ndërsa politika shqiptare në Mal të Zi ose   shqiptarët në Maltëzi, për tragjedinë e Ti – varit, fillimisht mbaj mend të jetë dëgjuar  haptas, aty diku rreth vitit 1992, Kurse  disa vite më pas , çështjen sërish e inicoi ,  z. Mehmet Bardhi si pyetje të deputetit në  parlamentin e Malit të Zi, ndërsa si reak – sion në pyetjn e deputetit Bardhi, kryemi – nistri Gjukanoviq urdhëroi që të ngriten  hetimet nga prokuroria. Ja se çfarë shkruhej në atë kohë për  masakrën në letrën e hapur të z. Lekë  Lulgjuraj të drejtuar presidentit malazias,  Bullatoviq:  “….Ushtarët malazez pas masakrës festuan  me fjalët rrnoftë hakmarrja; kështu duhet  bërë shqiptarëve”.Të plagosurve iu morën  jetën me thika dhe mjete tjera të forta.Në  të njëjtën kohë të gjithë kanë qenë të pla – çkitur. Një numër shumë i vogël, gjithsejt  18veta, arritën ta kapërcejnë murin dhe  të shpëtojnë nga masakra. Shumicën e  të vrarëve i kanë hedhur në det, ndërsa  483 persona i varrosën vendasit në varret  myslimane në Tivar. Kjo masakër , vepër jonjerëzore dhe  tragjedi për djelmoshat shqiptarë, më  detyruan zoti kryetar që t’ju drejtohem  me kërkesë …..të veni në levizje hetimet,  të hapet arkivi e të vertetohen motivet e  kësaj vepre kaq të shëmtuar dhe të zbu – lohen organizatoret e urdhëruesit e kësaj  masakre të padëgjuar…“.Kështu shkruante  , për gazetën Bujku të datës 14.02. 1992 ,  Lekë Lulgjuraj në letrën e vet dërguar kry – etarit të Malit tëZi, përkitazi me masakrën  e shqiptarëve në Tivar më 1945. Letra e  hapur edhe pse e dërguar nuk u botua  nga mediat malazeze të kohës?!!  Letra e hapur e Lekë Lulgjurajt publikuar në  Bujku drejtuar Presidentit të Malit të Zi- M. Bulla – toviq Hipoteka e kësaj masakre nuk vazhdoi  gjatë dhe për këtë u shkruan kujtime e  studime të tëra, nga veteranë dhe studi – ues të ndryshëm që opinioni i lexuesve  mirë i di, kështu që shkrimet mbi këtë  temë nuk është se mungojnë, por ajo që  më nxiti në shtjellimin e sërishëm të kësaj  ngjarjeje është përndjekja që iu bë të  shpëtuarve nga masakra e Tivarit nga el – ementët çetniko-partizanë, deri sa kaluan  kufirin shqiptar gjat kthimit për në Kosovë  dhe u hakmorën tmerrësisht duke i li – kuiduar si të ishin shtazë..Duke e ditur që  përcaktimi i të mbijetuarve të masakrës  nuk ishte ideologjikisht komunist, spiunët  dhe çetniko-partizanët i kërkonin ata në  shtëpitë e familjeve të rrethinës së Ulqinit  që ishin dalluar si përkrahës, të Ballit Kom – bëtar. Nga kjo kohë si fëmijë , mbaj mend  të më ketë trazuar fati i një të shpëtuari  kosovar, diku nga Vitija e Gjilanit, për të  cilin , kisha dëgjuar nga prindërit, se ruhej  i fshehur nga familja e Ali Bajram Krajës,  prej Rashtishës së Sipërme, në një mul – lar gjethi të improvizuar për javë të tëra.  E kur“ hafija“ dyshohej se i ra në gjurmë..,  familja Kraja e strehoi për disa muaj, në  një vend tjetër, nën një gur, diku lart në  mal, atje te Shkami i Sejnicës, që është në  mes të malit të Rashtishës , mbi rrugën  malore që të çon për Bojk. Disa dëshmitarë të kësaj kohe, dëshmo – jnë për shumë ndjekje e dredhi e marifete  tjera, ndaj atdhetarëve të kohës nga  Ana e Malit. Ndjekja iu besua, elementëve  çetniko-partizanë…., atyre, që u shquan  për vënien e kosovarëve nën thikë . Këta,  kur arritën në Anë të Malit, në kuadër të  akcionit“ Spastrimi“…, përdorën shumë  marifete e dredhi , për t’i shtënë në  dorë të gjallë të mbijetuarit e masakrës  së Tivarit, mundësisht bashkë edhe me  përkrahësit e arratisur të çetës balliste  të Hasan Isufit. Pjestarët, e brigadës që  bëri akcionin, të veshur( maskuar ) si  kosovarë , shtireshin si të mbijetuar të  masakres…,dhe kërkonin ndihmë, për tu  lidhur, me ish- familjarët e arratisur bal – listë nga Ana e Malit .., mbase ballistët  e arratisur, mund tu rrëfenin „Në besë“  vendstrehimet e atdhetarëve të Hasanit  ,duke u treguar rrugën, që të mos binin  në pritat e kufirit gjatë rrugës së kthimit  për në Kosovë….?!!!Një masakër e bërë në  kuadër të aksionit “Spastrimi” në Anës së  Malit kundër elementëve ballistë, është  edhe ai i kryer nga çetniko partizanët në  Çapraj të Kravarit. Sipas disa dëshmive  në këtë arradhë kishte edhe pjestarë  partizanë nga Shqipëria madje edhe nga  toskëria si dhe shqiptarë vendas të mobi – lizuar me dhunë.

DHUNA ÇETNIKOPARTIZANE DHE VRASJA E ATDHETARIT- SALUK  XHAFA ME TË BIRIN…..

Dihet se ndikimi komunist , gjatë luftës së  dytë botërore, në Anë të Malit, por edhe  në Ulqin nuk ka qenë pothuajse fare i  pranishëm. Në këtë kohë banorët e trev – ës u gjetën në anën e kundërt të lëvizjes  komuniste dhe përcaktimi i tyre ishte  këmbë e krye për Shqipërinë e Madh…. Flitet se ata e kishin për hatër, administr – imin shqip të kohs, të vënë nga italianët…  Banorët, si asnjëherë tjetër, kishin pranuar  të mobilizoheshin vullnetarisht në Çetën  e Komandant Hasan Isufit. Tjetër nga kjo  kohë, mbahet mend se Ushtarët Ana Ma – las të Hasanit, pasi në uniformen e vet  ushtarake rreth qafe kishin ca shenja të  kuq, në shenjë mburrjeje dhe përkledhje – je i quanin “Gushëkuqat e Hasanit…”- Kjo  çetë nga anamalasit, përjetohej si ushtri  e vet. Atyre u kish pëlqyer fortë, kryeko – mandanti ballist, Hasan Isufi, i cili në prezencën e tyre, vuri flamurin në kufirin  e dikurshëm turk, te vendi i quajtur, Ul – liri i Egër në Ujmirë-Dobrovodë të Tivarit.  E sidomos u kish mbetur si kujtesë në  zemër, thënia e komandantit gjatë vënies  së flamurit, kur ai ishte betuar, me fjalët:  “Ti u kalbsh o bajrak aty ku unë të nguli  …”?!!! Tjetër, ata si komunitet i skajshëm,  ishin si duket bukur mirë të informuar  edhe për aleatet e mundshëm të fuqive  të mëdha, rreth zgjidhjes afatgjate e të  drejtë të çështjes së kufijve të Shqipërisë  . Kjo gjë shihet edhe nga një frazeologji  popullore e asaj kohe, për të cilën thonin se, i “moçmi” kish thënë:”Shqipnia  n’izgjet, Kosova n’salamet Ingliz Koman dar, kufini Tivar”….Zhvillimi i më vonshëm  i ngjarjeve , pas Luftës së Dytë Botërore  e këtej, në masë të madhe e bëri realite  këtë profeci.. .Kurse kujtesa historike e  saj edhe sot dëgjohet në këto anë. Por,  ajo që ia vlenë të shkëputet nga kujtesa  e ngjarjeve makabër të këtyre viteve,  gjithqysh duhet të veçojmë përjetimin  e banorëve të mëhallës së Çaprajve të  Kravarit, cilët nuk po e dorëzonin lehtë,  Salukun e Xhafës, njërin nga luftëtarët e  Hasanit, bashkë me të birin të cilët nuk  pranonin t’i gjuanin armë

Koha Javore